Mpsc Guru

Focus on commitment, not motivation.

Thursday, December 12, 2019

भारतीय रिझर्व्ह बँक -Mpsc Economy Notes

RBI ची स्थापना- 

भारतीय रिझर्व्ह बँक -Mpsc Economy Notes

  • १९२६ साली यंग हिल्टन यांच्या अध्यक्षतेखालील स्थापन करण्यात आलेल्या दि रॉयल कमिशन ऑन इंडीयन करन्सी एंड फायनान्स या आयोगाने भारतात मध्यवर्ती बँक स्थापन करण्याची शिफारस केली.
  •  RBI ACT 1934 नुसार १ एप्रिल १९३५ रोजी RBI स्थापन होऊन तिचे कार्य सुरु झाले.
  • सुरुवातीला RBI चे मुख्य कार्यालय कोलकाता येथे सुरु झाले नंतर १९३७ मध्ये ते मुंबईला हलविण्यात आले.
  • RBI सुरुवातीला भारतासह १९४२ पर्यंत ब्रम्हदेशाचे चलन नियंत्रित करत होती. तसेच १९४७ ला पाकिस्तानची निर्मिती झाल्यापासून ३० जून १९४८ पर्यंत पाकिस्तानची मध्यवर्ती बँक म्हणूनही कार्य केले.
  • RBI ची स्थापना खाजगी क्षेत्रात करण्यात आली होती तेव्हा चे भाग भांडवल ५ कोटी रूपये होते. तसेच प्रत्येक भागाची किमत १०० रुपये होती.
  • RBI कायदा १९४८ ( सार्वजनिक मालकीकडे हस्तांतरण कायदा ) नुसार १ जानेवारी १९४९ रोजी RBI चे राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले.

RBI चे व्यवस्थापन-

  •  RBI चे मध्यवर्ती कार्यालय मुंबई येथे असून दिल्ली , कोलकाता, चेन्नई, आणि मुंबई येथे ४ स्थानिक मंडळे आहे.
  • RBI ची १९ विभागीय कार्यालये आहेत.
  • RBI चे व्यवस्थापन मध्यवर्ती संचालक मंडळाकडे असते या मंडळात २० सदस्य असतात त्यात एक गव्हर्नर आणि ४ उप गव्हर्नर असतात.
  • गव्हर्नर हा RBI चा मुख्य कार्यकारी अधिकारी असतो.
  • सर ओसबोर्न स्मिथ हे RBI चे पहिले गव्हर्नर होते तर श्री सी.डी. देशमुख(११ ऑगस्ट १९४३ ते ३० जून १९४९) हे पहिले भारतीय गव्हर्नर होय.
  • सी. डी. देशमुख यांच्याच काळात RBI चे राष्ट्रीयीकरणकरण्यात आले.
  • सर्वाधिक काळ RBI चे गव्हर्नर- बेनेगल रामाराव (१ जुलै १९४९ ते १४ जानेवारी १९५७) 
  • सध्या  शक्तीकांत दास हे सप्टेंबर २०१८ पासून RBI चे २५ वे गव्हर्नर म्हणून कार्य करत आहेत. तसेच १) एस.एस.मुंद्रा २) एन.एस. विश्वनाथन ३) आर. गांधी हे डेप्युटी गव्हर्नर म्हणून कार्यरत आहेत. या सर्वांची नेमणूक केंद्र सरकार मार्फत ५ वर्षासाठी केली जाते. हे सर्व वयाच्या ६२ वर्षापर्यत कार्य करू शकतात.
  • RBI चे जमाखर्चाचे वर्ष- १ जुलै ते ३० जून.
     RBI एक रुपयाची नाणी व नोट वगळता सर्व चलन छापते व वितरण करते .


RBI चे कार्य -

  •  चलन निर्मिती आणि नियंत्रण 
  • बँकांची बँक म्हणून कार्य 
  • सरकारला मोफत बँक सेवा देते.
  • पतनियंत्रण करणे.
  • विनिमय दरात स्थैर्य राखणे.
  • परकीय चलन साठा सांभाळणे.
  • देशातील बँकांचे पर्यवेक्षण करणे त्याच्यावर नियंत्रण ठेवणे.
  • विविध क्षेत्राचा वित्तपुरवठ्याचे प्रवर्तन करणे.
  • पैशाच्या देवाणघेवाणीवर नियंत्रण ठेवणे.

RBI चे पतधोरण-

RBI द्वारे पतचलन निर्मितीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी  अर्थव्यवस्थेतील पतव्यवहाराचे नियंत्रण केले जाते 

RBI ची पतनियंत्रनाची साधने-

➤ संख्यात्मक साधने
१) बँक दर - RBI व्यापारी बँकांना ज्या दराने कर्ज देते तो दर.
२) रोख निधीचे प्रमाण 
रोख राखीव प्रमाण (CRR) - प्रत्येक व्यापारी बँकेस आपल्या एकूण जमा झालेल्या ठेवींच्या प्रमाणात काही रक्कम RBI कडे ठेवावी लागते.
वैधानिक रोखता प्रमाण (SLR)- प्रत्येक व्यापारी बँकेला आपल्याकडे जमा झालेल्या एकूण ठेवी पैकी काही रक्कम आपल्याकडे रोख स्वरुपात किवा सोन्याच्या स्वरुपात ठेवावी लागते त्याचे प्रमाण.
३) रेपो व रिव्हर्स रेपो व्यवहार- बँकांच्या हातातील अल्पकालीन रोखता वाढवण्यासाठी किवा कमी करण्यासाठी हे व्यवहार केले जातात.
४) खुल्या बाजारारातील रोख्यांची खरेदी विक्री- RBI केंद्र सरकारच्या रोख्याची खरेदी तसेच विक्री करून बाजारातील पतपैशावर नियंत्रण ठेवते. 
पत नियंत्रणाची गुणात्मक /विभेदात्मक साधने-
१) तारण व कर्ज रक्कम यामधील गाळा ठरवणे.
२ )कर्जाचे रेशनिंग 
३) उपभोग्य कर्ज नियंत्रण.
४) नैतिक समजावणी.
५) बँकांना आदेश देणे.
६) बँकावर कारवाई करणे.

इतर महत्वाचे मुद्दे -

  • जगातील पहिली मध्यवर्ती बँक- रिक्स बँक ऑफ स्वीडन (१६५६)
  • भारतात चलन निर्मितीसाठी १९५७ पर्यंत प्रमाण निधी पद्धत वापरली जात होती या पद्धतीत चलनाच्या ४० टक्के भाग सोन्याच्या स्वरुपात ठेवला जात होता.
  • १९५७ पासून किमान निधी पद्धत अवलंबण्यात आली या पद्धतीनुसार आता भारतीय चलनाला आधार म्हणून २०० कोटी रुपयांचा निधी ठेवण्यात आला आहे यात ११५ कोटी रुपयांचे सोने तर ८५ कोटी रुपयांचे परकीय कर्जरोखे ठेवण्यात आले आहे.

 RBI ची महत्वाची प्रकाशने-

१) वार्षिक
- Annual Report
- Trend and progress of banking in india
2) सहामाही 
- financial stability report
- monetary policy report
3) त्रैमासिक
Quarterly Statistics on Deposits and Credit of Scheduled Commercial Banks
4) मासिक 
- RBI Bulletin
- Monetary and Credit Information Review
5) साप्ताहिक
-Weekly Statistical Supplement to the RBI Bulletin
सध्याचे RBI ने जाहीर केलेले विविध रेट-
बँक रेट                        5.40 %
रेपो रेट.                        5.15 %
रिव्हर्स रेपो रेट.              4.90 %
MSF रेट                      5.40 %
रोख निधीचे प्रमाण
रोख राखीव प्रमाण(CRR).           4.00 %
वैधानिक रोखता प्रमाण (SLR).   18.50 %
MPSC short notes by mpscguru.com

No comments:

Post a Comment